بازار ارز تهران در هفتههاي اخير با موجي تازه روبهرو شده است. اسكناسهاي صد دلاري طرح جديد يا همان «دلارهاي آبي» كه در نگاه اول با نسخه اصلي تفاوتي ندارند، اما بررسيهاي دقيق نشان ميدهد برخي از آنها جعلي هستند. چند صراف كه خبرنگار اعتماد با آنها گفتوگو كرده، ميگويند تعداد موارد مشكوك نسبت به ماههاي گذشته افزايش يافته و كيفيت جعلها به حدي است كه بدون ابزار و تجربه حرفهاي، تشخيص آنها تقريبا غيرممكن است.
افزايش مشاهدات مشكوك در صرافيها
فعالان بازار از افزايش مراجعه مشتري با اسكناسهاي صد دلاري مشكوك خبر ميدهند. آنها ميگويند بيشتر اسكناسها هنگام بررسي با نور UV يا لمس بافت، نقصهايي دارند كه در نگاه اول مشخص نيست. يكي از صرافها با لحني نگران ميگويد: «قبلا ميتوانستيم اسكناسها را سريع قبول كنيم، اما حالا هر اسكناسي را چند بار چك ميكنيم. يك خطا ميتواند ضرر بزرگي ايجاد كند.» اين وضعيت باعث شده سرعت معاملات نقدي كاهش يابد و جريان طبيعي بازار تحت تاثير قرار گيرد.
چرا دلار آبي هدف جعلكنندگان شده است؟
صد دلاري طرح جديد، به دليل ظاهر مدرن، نوار آبي وسط اسكناس و امنيت بيشتر، در معاملات نقدي محبوبيت پيدا كرده. محبوبيت اسكناس، آن را هدفي جذاب براي جاعلان حرفهاي كرده است. آنها با استفاده از فناوري چاپ پيشرفته، لايهگذاري مصنوعي و كاغذ شبهكتاني، نسخههايي ميسازند كه تشخيصشان حتي براي صرافها دشوار است. برخي فعالان بازار معتقدند بخشي از اين اسكناسها از مسيرهاي مرزي وارد و بخشي در داخل كشور توليد ميشوند.
با چشم غيرحرفهاي قابل تشخيص نيستند
نسخههاي پيشرفته جعلي از دور بسيار شبيه اسكناس واقعي هســتند. نوار آبي اسكناس واقعي هنگــام تــكان دادن، تغيير جــهت دارد، اما نمونههاي جعـلي حركت يكنواخت يا مصنوعي دارند. آبنشانه (Water mark) واقعي زير نور وضوح بيشتري دارد، اما در نمونههاي جعلي مات يا ناقص ديده ميشود. لمس بافت كاغذ نيز تفاوتها را آشكار ميكند. كاغذ واقعي بافت خاصي دارد كه با كاغذ معمولي قابل اشتباه گرفتن نيست. عدد ۱۰۰ روي گوشه اسكناس اصلي هنگام تغيير زاويه رنگش بين سبز و مسي نوسان دارد و ريزنوشتههاي اطراف تصوير بنجامين فرانكلين، يكي از معيارهاي اصلي تشخيص هستند. در نسخههاي جعلي، اين ريزنوشتهها معمولا واضح يا دقيق نيستند. نور UV يكي از سريعترين روشها براي بررسي نخ امنيتي است.
كشفيات گذرا توسط نهادهاي رسمي
در ماههاي اخير چند محموله دلارهاي جعلي توسط نهادهاي رسمي، بهويژه نيروي انتظامي، كشف و ضبط شده است. بستههايي با هزاران اسكناس كه نشان ميدهد جعل دلار آبي موضوعي پراكنده نيست و شبكههاي سازمانيافته پشت آن هستند. اين تجربه نشان ميدهد موج فعلي بخشي از يك زنجيره حرفهاي است كه هنوز ادامه دارد و هر روز بر حساسيت صرافها ميافزايد.
اثر موج جعليها بر بازار نقدي
بازار ارز ايران در زمينه تجارت چمداني، بخش زيادي از معاملاتش را به صورت نقدي انجام ميدهد و اسكناسهاي جعلي اعتماد عمومي را تحت تاثير قرار ميدهند. صرافها ميگويند ديگر نميتوانند اسكناسها را با سرعت قبلي قبول كنند و مجبورند زمان بيشتري براي بررسي اختصاص دهند. كاهش سرعت گردش نقدينگي و افزايش زمان معاملات، پيامد مستقيم اين موج است. زيانهاي مستقيم مالي براي صرافها اهميت دارد، اما آثار رواني و كاهش اعتماد مردم نيز جدي است.
خطر بيشتر براي صرافيها
صرافيها به ويژه مراكز پرمعامله، توانايي مديريت ريسك را دارند. افزايش اسكناسهاي جعلي باعث شده حساسيت بيشتري نسبت به پذيرش نقدي ايجاد و ساعتها صرف بررسي اسكناسها شود. تجربه گذشته نشان ميدهد برخي اسكناسهاي جعلي در شبكههاي قاچاق خارج از كشور خرج شده و فرد تازه متوجه شده است، اما حالا با موج جديد، ريسك براي تمام فعالان بازار نقدي بالا رفته است.
منشا موج تازه هنوز نامشخص است
هنوز هيچ مقام رسمي منشا دقيق موج دلارهاي جعلي را اعلام نكرده است. فعالان بازار گمان ميكنند بخشي از اسكناسها از مسيرهاي مرزي وارد شده. شايد بخشي در كارگاههاي داخلي توليد شدهاند. سكوت نهادهاي مسوول و كانون صرافان، باعث شده فعالان با احتياط بيشتري فعاليت كنند.
راهكارهاي ساده براي كاهش ريسك
متخصصان توصيه ميكنند در معاملات پرارزش، اسكناس را زير نور بررسي كرده و بافت آن را لمس كنيد. دستگاههاي UV كوچك ميتوانند جلوي ورود اسكناسهاي جعلي به چرخه معاملات را بگيرند. در صورت مشاهده اسكناس مشكوك، آن را در گردش قرار ندهيد و موضوع را به پليس يا صرافي اطلاع دهيد. مراقبت و حساسيت در اين وضعيت، مهمترين راه جلوگيري از زيانهاي احتمالي است.
پيامدهاي احتمالي براي اعتماد بازار
اين موج تازه نشان ميدهد جعلكنندگان حرفهايتر شدهاند و ديگر نميتوان به تشخيص سطحي اكتفا كرد. بازار ارز كه اساس آن بر اعتماد نقدي استوار است، حالا نياز به مراقبت و دقت بيشتري دارد. حساسيت فعلي صرافها و فعالان بازار، اگر همراه با اطلاعرساني و آموزش عمومي باشد، جلوي گسترش موج جعليها را ميگيرد. اعتماد بازار هنوز با دقت و مراقبت، قابل حفظ است.
موج جعليها و فرصت براي بازار
با وجود تهديد، برخي صرافها اين وضعيت را فرصتي براي ارتقاي سيستمهاي نظارتي و ابزارهاي شناسايي اسكناس جعلي ميدانند. استفاده از فناوريهاي پيشرفته، آموزش پرسنل و افزايش حساسيت عمومي، جلوي خسارات سنگين را ميگيرد و اگر همه فعالان با دقت و هوشياري عمل كنند، حتي اعتماد به معاملات نقدي را افزايش ميدهد. موج فعلي، در كنار تهديدش، فرصتي است براي بازنگري و بهبود فرآيندهاي نظارتي در بازار ارز. افزايش دلارهاي آبي جعلي در بازار تهران، بيش از يك هشدار ساده است و نشان ميدهد جعلكنندگان حرفهايتر شدهاند و نميتوان با روشهاي سطحي همه جعليها را شناسايي كرد. بازار ارز كه بر پايه اعتماد نقدي استوار است، حالا به مراقبت، دقت و اطلاعرساني بيشتري نياز دارد. تجربه گذشته نشان ميدهد هر چه سريعتر اقدام شود، ضررها محدودتر خواهد بود و روند معاملات نقدي به حالت طبيعي بازميگردد.